Niebawem nasze miasto obchodzić będzie 727. rocznicę istnienia. Z tej okazji warto przyjrzeć się zagadnieniu liczebności mieszkańców Gostynia oraz narodowościom, które je tworzyły na przestrzeni wieków.
Gostyń lokowany był z woli księcia wielkopolskiego Przemysła II, dnia 1 kwietnia 1278 roku, na prawie magdeburskim. Gostyń zbudowany został od podstaw, na wysepkach w starorzeczu Kani. O wyborze tego miejsca pod budowę grodu zadecydowały z całą pewnością względy handlowo-obronne. Nazwę przejęto od pobliskiej wsi Gostyń (obecnie Gostyń Stary), której właścicielem był założyciel miasta Mikołaj Przedpełkowic herbu Łodzia - wojewoda kaliski i jednocześnie dziedzic kilkunastu włości rycerskich w widłach Kani i Obry. Nazwa miasta wywodzi się najprawdopodobniej od znanego w średniowieczu imienia "Gostek" lub "Goston". Niezwykle trudno jest oszacować liczebność ludności miasta w pierwszych stuleciach istnienia. Wynosiła ona zapewne od kilkudziesięciu do najwyżej 300 ludzi.
Przypuszczać tylko można, że większość pierwszych mieszkańców Gostynia była Niemcami. Oni też piastowali najważniejsze funkcje w mieście. Niemcem był pierwszy notowany wójt gostyński z połowy XIV wieku, Lutold, jak i pierwszy poświadczony burmistrz. Cześć mieszkańców pochodziła też zapewne z pobliskiego Gostynia Starego. W połowie XV stulecia wśród rajców miejskich i ławników pojawiają się już imiona czysto polskie. W tym też czasie tylko sporadycznie wśród szeregowych mieszczan gostyńskich pojawiają się imiona niemieckie. Przypuszczać zatem można, iż na przełomie XIV i XV stulecia nastąpiły zmiany w strukturze narodowościowej miasta. Przewagę uzyskał żywioł polski. Uderza też fakt braku na przestrzeni całego średniowiecza informacji o Żydach. Można zatem wysnuć pogląd, że stanowili oni w Gostyniu co najwyżej niewielki odsetek ludności.
Dogodne położenie Gostynia przy uczęszczanym szlaku handlowym Poznań-Wrocław umożliwiało pomyślny rozwój. Okres świetności grodu nad Kanią przypada na wiek XV i XVI. Pozostawał on wtedy w granicach administracyjnych ówczesnego powiatu kościańskiego i należał do znaczniejszych w Wielkopolsce. Głównym źródłem utrzymania obywateli było rzemiosło cechowe, drobny handel i rolnictwo. O zamożności miasta świadczy fakt wystawienia 15 zbrojnych pieszych na wyprawę malborską w roku 1458 (dużo większy dziś Krotoszyn wystawił wówczas dwóch, Pleszew 12, a Poznań 60). O atrakcyjności miasta świadczy także fakt osiedlenia się z końcem wieku XVI i na początku XVII wieku w jego granicach sporej liczby Szkotów. Zamieszkało tu wówczas około 30 rodzin. W ciągu następnych 50 lat ulegli oni całkowitej polonizacji.
Pierwsze dane o ludności Gostynia pochodzą z 1528 roku, kiedy ówczesny dziedzic miasta polecił przeprowadzić spis domostw. Wykazano wówczas istnienie w mieście 149 zamieszkałych budynków. Przyjmując stosowany powszechnie dla tej epoki wskaźnik 5 osób dla domostwa, otrzymamy 750 mieszkańców. Kolejny spis obywateli Gostynia sporządzono dopiero w latach 1724-1725. Wykazał on zamieszkałych 88 domów i 500 mieszkańców. Wiek XVII przyniósł miastu bowiem znaczny regres gospodarczy, będący konsekwencją licznych wojen i zamieszek wewnętrznych w Rzeczypospolitej. Były to czasy wielokrotnych postojów wojsk w grodzie nad Kanią, kontrybucji, gwałtów, klęsk nieurodzajów i epidemii "morowego powietrza". Dla gostynian szczególnie dotkliwe okazało się stulecie od czasów "potopu" szwedzkiego do końca wojny siedmioletniej (1655-1761). Kilka razy stacjonowali tu Szwedzi oraz wojska cesarza Leopolda I. Latem roku 1665, w czasie rokoszu Lubomirskiego, rozbił się obozem w pobliżu Gostynia król Jan Kazimierz ze swoim wojskiem. Po tych wszystkich kataklizmach miasto było doszczętnie zniszczone, z ruiny gospodarczej, z trudem dźwignęło się dopiero u schyłku XVIII wieku.
Założenie w pobliżu Gostynia miasteczka Piaseczna Góra w roku 1775, spowodowało reakcję właściciela grodu nad Kanią Jana Nepomucena Mycielskiego. W tym samym roku wydał on swoistego rodzaju edykt tolerancyjny, który umożliwiał różnowiercom ponowne osiedlanie się w mieście. Dotyczył on też Żydów. Do tego momentu ludność niechrześcijańska była tu widziana niechętnie, choć tolerowano skromny jej odsetek. Nie wiadomo dokładnie, jaki to spowodowało wzrost liczby mieszkańców Gostynia. Musiał on nastąpić kosztem Piasecznej Góry, gdyż znany jest spór na ten temat między właścicielami obu miast.
W wyniku II rozbioru Polski, w roku 1793, wojska pruskie zajęły Wielkopolskę i wcieliły jej terytorium w granice tzw. Prus Południowych. Taki los spotkał i Gostyń, który znalazł się z tą chwilą na terenie powiatu krobskiego. Był to najbardziej polski ze wszystkich powiatów tworzących Prowincję Poznańską. Brak jest dokładnych danych, gdyż urzędowe spisy zawierały tylko podział według wyznania. Można jednakże przypuszczać, że ludność polska stanowiła tu ponad 80% wszystkich mieszkańców. W 1793 roku Gostyń miał 1029 obywateli, z czego 970 było katolikami, 58 luteranami, a 1 Grekiem. W okresie Prus Południowych słaby był tu rozwój przestrzenny. Wszystkie niemal domy wzniesione były z drewna i kryte strzechą (tylko jeden był murowany). Łącznie było ich 200, z czego w samym mieście 127, a 73 na przedmieściach. Sytuacja poprawiła się dopiero po roku 1887, kiedy Gostyń stał się siedzibą landrata. Aż do lat osiemdziesiątych XIX wieku miasto zamieszkiwała niewielka rzesza osób - liczbę 5000 obywateli przekroczono dopiero w roku 1905.
W okresie Księstwa Warszawskiego Gostyń wszedł w skład podprefektury krobskiej. Po roku 1815 znalazł się zaś w Wielkim Księstwie Poznańskiem, ponownie w powiecie krobskim. Taki stan rzeczy utrzymywał się do roku 1887, kiedy to utworzono powiat gostyński, z siedzibą władz w Gostyniu. W 1836 roku, na mocy nowej ordynacji, gród nad Kanią przestał być miastem prywatnym. Zwiększyło to znacznie jego samodzielność. Powoli, acz systematycznie rosła liczba mieszkańców Gostynia. W roku 1816 było ich 1500, trzy lata później 1588. W roku 1837 tutejsza ludność liczyła już 2119 osób. W 1858 Gostyń zamieszkiwało 2667 obywateli, a w 1867 już 3109 osób. Ostatnie w XIX wieku spisy ludności Gostynia wykazują liczby 3834 (1895) i 4844 (1900). W 1905 roku Gostyń miał 5318 mieszkańców, a w 1910 roku - 6280 osób. Wiemy też, że w roku 1840 na łączną liczbę 2303 mieszkańców Gostynia Polakami były 1883 osoby, Niemcami 244 osoby, a Żydami 176.
Dynamiczny rozwój miasta nastąpił po roku 1887, kiedy Gostyń stał się miastem powiatowym. Rok później uruchomiono połączenia kolejowe z Lesznem i Jarocinem. W następnych latach pobudowano szereg budowli miejskich i domów urzędniczych. W latach 1895-1910 liczba ludności miasta wzrosła aż o 64%. Ludność polska w Gostyniu także zwiększała swój stan posiadania. W roku 1840 Polacy stanowili 82% ogółu ludności, w 1895 roku - 83%, a w roku 1905 - 86%. W niewielkim stopniu następował także wzrost liczebności Niemców. Odpowiednio w roku 1840 było ich w Gostyniu 244 (10%), w roku 1895 - 437 (11%), w roku 1905 - 633 (12%). Systematycznie zaś spadała liczebność ludności żydowskiej i wynosiła w roku 1840 - 176 osób (8%), w roku 1895 - 190 (5%), w roku 1905 - 146 (2%).
Struktura narodowościowa mieszkańców Gostynia uległa dalszej zmianie po roku 1919. 2 stycznia 1919 roku władzę w mieście przejęli Polacy. Pięć dni później z Gostynia wyruszył batalion powstańców-ochotników i utworzył front południowo-zachodni powstania wielkopolskiego. Rozpoczął się systematyczny proces polonizacji urzędów. Nasiliła się jednocześnie migracja ludności niemieckiej. Wywierano na nich naciski oficjalne i nieoficjalne. Dążono, by jak najwięcej Niemców opuściło granice odradzającego się państwa polskiego. Do przenosin namawiały wreszcie same władze niemieckie, nakazując swoim urzędnikom z dniem 1 kwietnia 1920 roku opuścić swoje stanowiska. W latach 1919-1920 Gostyń opuściło 630 osób narodowości niemieckiej, zaś w latach 1921-1931 kolejne 163 osoby. W roku 1921 Gostyń zamieszkiwało 5842 mieszkańców, a 10 lat później 6815 mieszkańców. W obu przypadkach Polacy stanowili ponad 93% ogółu ludności miasta. W latach 1919-1939 odnotowany został znaczący spadek ludności żydowskiej. Spowodowała go migracja do Rzeszy, jak i ujemny przyrost naturalny. W roku 1927 na terenie Gostynia mieszkało 6 osób wyznania mojżeszowego.
Trudno dokonywać oceny stanu narodowościowego mieszkańców Gostynia w latach 1939-1945. Wiadomo, że zdecydowaną większość stanowili Polacy. Takiego stanu rzeczy nie zmieniły deportacje gostynian do Generalnego Gubernatorstwa i w głąb Rzeszy oraz przybywanie Niemców z terenów wschodnich i z samej Rzeszy. Brak jest dokładnych danych na temat liczebności osób, które będąc przed wybuchem II wojny światowej narodowości polskiej, w jej trakcie zmieniły przynależność narodową i w roku 1945 wyjechały z Gostynia.
Po wyzwoleniu w roku 1945 liczebność ludności Gostynia wynosiła 7223 osoby. Praktycznie przestała istnieć tutaj mniejszość niemiecka. Niemców w mieście pozostało co najwyżej kilkudziesięciu W latach 1946-1950, jak w całej Wielkopolsce, także i tu występował ujemny przyrost naturalny. Odnotowywano jednak znaczną migrację. Były to także liczne powroty z obozów, deportacji i ucieczki. 1 października 1945 roku gostynian było już 8244. Po tym okresie dał się zaznaczyć spadek liczebności mieszkańców. W roku 1950 poziom osiągnął liczbę 7540. Proces ten trwał do połowy lat pięćdziesiątych. W roku 1957 liczba mieszkańców Gostynia wynosiła 8991 osób, by w roku 1960 osiągnąć wartość 10242. Dalsze lata przyniosły nie mniejszą dynamikę wzrostu. I tak kolejno liczebność mieszkańców wynosiła w roku 1965 - 11861, w roku 1970 - 13079 i w roku 1974 14144. Wzrost liczby mieszkańców w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych spowodowany był ogólnopolską migracją ludności ze wsi do miast. W tym okresie pobudowano w Gostyniu pierwsze osiedla mieszkaniowe i domy wielorodzinne. Proces ten da się zaobserwować także w latach osiemdziesiątych. W roku 1980 miasto liczyło 15713 osób, a osiem lat później już 18953 osoby.
Podobne zjawiska demograficzne można zaobserwować w Gostyniu również w latach dziewięćdziesiątych. Tutaj czynnikiem sprzyjającym migracji do miasta i w konsekwencji rozwojowi stał się rynek pracy. W latach 1990-1995 nie zanotowano tu katastrofalnego bezrobocia, będącego konsekwencją likwidacji zakładów. Zderzenie z gospodarką rynkową przetrwały największe w Gostyniu firmy. Choć dokonywały one restrukturyzacji zatrudnienia, to jednak nie robiły tego w sposób radykalny. Ponadto zaczęły się pojawiać małe i średnie przedsiębiorstwa oraz liczne firmy handlowe i usługowe. W roku 1990 miasto liczyło 19638 mieszkańców, a w 1995 roku 20934 osoby.
Rozwój demograficzny miasta trwał do roku 2000, kiedy to liczba mieszkańców osiągnęła poziom 21128 osób. W XXI wieku w mieście pojawiło się zjawisko emigracji lepiej sytuowanych mieszkańców do okolicznych miasteczek i wsi. Korzystniejsze warunki zakupu działek budowlanych sprawiły, iż na dzień 1 stycznia 2005 roku Gostyń liczył 20884 osoby. Do zjawiska spadku liczby mieszkańców przyczynia się także niż demograficzny, który widoczny jest przynajmniej od czterech lat, a także wyjazd młodych ludzi do dużych ośrodków miejskich w poszukiwaniu pracy. Dziś trudno mówić o strukturze narodowościowej miasta. Polacy stanowią tutaj niemal 100 %. Zaledwie kilkadziesiąt osób deklaruje inną narodowość.

MAŁGORZATA FRĄCKOWIAK